“De Juf en de Kunst” praat met: Manne Heijman

In de serie “De Juf en de Kunst” duikt onze collega Maria Jacobs de diepte in met verschillende docenten, kunstenaars, muzikanten en theatermakers uit het CVU netwerk. Dit keer spreekt ze met Manne Heijman, beeldend kunstenaar, kunstdocent en teamcoach bij Vocal Statements.

Let hier eens op.
De beweging van je arm en je schouder
als je cirkels tekent op papier.
Let hier eens op.
Het geluid van onze potloden
als we cirkels tekenen op papier.

Manne Heijman komt aangerend, met zijn tas om en zijn muts op, natgeregend en vrolijk mij te zien in de Utrechtse bibliotheek. We hebben beperkt de tijd, want na De Juf en de Kunst moet hij gauw door naar Alphen aan de Rijn voor een stagebezoek bij een HKU student. Manne is een druk man!

Op het gymnasium in Den Bosch maakte hij de hoge verwachtingen van zijn ouders en leraren niet waar. Alle vakken onvoldoende! Alleen voor gymnastiek en tekenen kreeg hij een “G” op zijn rapport. Hij slaagde uiteindelijk wel, met de hakken over de sloot. “Als ik terugkijk vind ik dat ik slecht begeleid ben. Er is nooit aandacht besteed aan de twee voldoendes op mijn rapport. Er werd niet gekeken naar mijn talenten, alleen naar wat er niet goed ging. Waarom deed ik niet beter mijn best? De meeste vakken konden mij op die leeftijd niet boeien. Waarschijnlijk heb ik meer tijd besteed aan het omzeilen van de leerstof dan aan het leren zelf. Het dreef mijn moeder soms tot wanhoop.”

Sinds enkele jaren is Manne werkzaam als kunstdocent en teamcoach bij Vocal Statements, één van de creatieve partners uit het netwerk van Creatief Vermogen Utrecht. Vocal Statements is een organisatie die projecten organiseert voor jongeren in het (V)MBO, Praktijkonderwijs en Gespecialiseerd Voortgezet Onderwijs. Door zingen en storytelling geeft een team van bevlogen kunstdocenten de jongeren een stem en draagt zo bij aan persoonsvorming en zelfvertrouwen. Daarbij wordt ook gebruik gemaakt van andere kunstdisciplines zoals theater en beeldend vormen. Kern van de projecten is altijd dat de jongeren leren door te doen en te ervaren. Door middel van kunst maken en beleven leren ze zichzelf en elkaar beter kennen en durven ze te laten zien en horen wie ze zijn. Binnen CVU heeft Vocal Statements een creatief partnerschap met Kranenburg Praktijkonderwijs en STIP VSO.

Wie of wat inspireert jou in je werk met deze jongeren?
“Momenteel werk ik als docent op de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht en vanuit Vocal Statements op Kranenburg Praktijkonderwijs. Dit lijken twee totaal verschillende doelgroepen, maar er zijn ook veel overeenkomsten. Om maar eens een leuk cliché uit de kast te trekken: we zijn allemaal mensen! Om die reden komen we vergelijkbare problemen en uitdagingen tegen, zeker als het gaat om maakprocessen.

“Voor de jongeren in het praktijkonderwijs heb ik grote affiniteit. Veel van hen hebben geen rooskleurig zelfbeeld. Op school worden ze voorbereid op ‘jezelf redden in de wereld’. Op Kranenburg zijn de klassen klein en leren de jongeren hele praktische zaken, zoals koken, houtbewerking, schoonmaken, tuinverzorging en winkelpraktijk. Ook lopen ze al jong stage. Dit soort vakken had ik ook wel kunnen gebruiken! Wat kon ik nou toen ik van de middelbare school afkwam?! Ik kon niet eens mijn eigen kamer opruimen. Ook het werken in kleine groepen zou wat mij betreft zo overgenomen mogen worden op andere scholen. Wat ik echt kwalijk vind is dat deze kinderen geen diploma krijgen aan het eind van het praktijkonderwijs. Ze krijgen een certificaat. Ook dat is niet bevorderlijk voor het zelfvertrouwen. Treurig!”

“Ik leer zoveel van deze gasten! Het zijn jongeren in ontwikkeling en vaak in verzet, maar anders dan op een HAVO of VWO, zijn zij hierin heel direct. Ze vragen gewoon: Waarom moet ik dit doen? Of: Wat hebben we hieraan? Of ze zeggen ronduit dat ze er geen zin in hebben. Lekker duidelijk, daar kan ik wat mee. Het is materiaal voor mijn les!”

“De jongeren zelf inspireren mij zo dat ik bijna kan zeggen dat ze “mijn materiaal” zijn. In mijn lessen wordt altijd bewogen. De kracht van beweging vind ik heel inspirerend! Mijn eigen lijf is altijd een goede raadgever geweest en dat wil ik jongeren ook meegeven. In beweging komen, aanspannen en ontspannen, je lichaam voelen en daardoor beter in contact komen met hoe het met je is, wat eruit wil en wat je nodig hebt. Als het even kan begin ik met alle tafels en stoelen aan de kant te zetten. Ruimte om te kunnen bewegen is belangrijk. We zijn niet gemaakt om de hele dag aan een tafeltje te zitten, in rijtjes achter elkaar.”

“Ook muziek is een grote inspiratiebron, altijd geweest. Op de middelbare school overwoog ik zelfs nog naar het conservatorium te gaan, maar het beeld van “ik alleen met dat gitaartje” vond ik toch te beperkt. Ik wilde meer disciplines met elkaar verbinden. Muziek is wel (bijna) altijd een onderdeel van mijn werk, zowel in groepen als wanneer ik zelf iets maak. Bijvoorbeeld met “Bankra Bike Sound System” (google maar even, word je blij van, red.) waarbij fietsen beladen met speakers door de straten gaan en een feestje bouwen. Of bij animaties in opdracht.”

Hoe zag jouw studietijd eruit?
“Oeh, dat is een hele lange zoektocht geweest. Na het gymnasium trapte ik in ‘de val van dús naar de universiteit’. Ik studeerde achtereenvolgens Film- en Televisiewetenschappen, maakte een start met Muziekwetenschappen, deed daarna de HKU Kunst en Mediatechnologie en stapte vervolgens over naar Kunstacademie Willem de Kooning in Rotterdam. Wetenschappelijk onderwijs bleek gaandeweg niet bij mij te passen. Ja, ik was geïnteresseerd in film en in muziek en haalde wel mijn bachelors, maar miste toch de kant van het onderzoekend en makend leren. Tussen de twee kunstacademies zat trouwens nog een heel bedrijf, dat ik met twee vrienden opgezette. Het heette Creative Beards. In die tijd was er ineens heel veel behoefte aan video’s en animaties. Het leek wel een hype. Zeker in het begin werkten we veel voor musea en televisie. We deden veel handmatig en werkten experimenteel en dynamisch, maar toen ik te veel achter de computer zat en merkte dat ik slecht begon te slapen, wist ik dat het tijd was om eruit te stappen.”

“Op de Willem de Kooning ben ik afgestudeerd met een kunst-educatief project dat we De Valclub noemden. Samen met twee anderen onderzocht ik de fenomenen: vallen, falen en loslaten. We ontwikkelden een kunstproject met lessen waarin de jongeren bekend worden gemaakt met het creatief proces van kunstenaars. Ze ontdekken door vallen, falen en loslaten hun eigen sterke en zwakke kanten en hoe ze die in kunnen zetten bij het maken van een kunstwerk. De Valclub bestaat nog steeds en ik zie nog allerlei mogelijkheden om het door te ontwikkelen. Recent hebben we voor Cultuur & School Utrecht een workshop verzorgd op de inspiratiedag.”

Manne heeft een ‘groot educatief hart’ zegt hij zelf. Dat is te merken aan de gepassioneerde manier waarop hij over zijn vak spreekt.

“En ik ben nog volop aan het leren. Hoe vind ik de juiste balans tussen structuur en chaos in een les? Ik bereid me altijd goed voor, maar ik wil niet rigide aan mijn plan vasthouden. De inbreng van jongeren vind ik net zo belangrijk. Soms hoor ik dat ik strenger moet zijn, maar zolang het veilig is en jongeren de vrijheid voelen om te mogen zijn wie ze zijn, mag er in mijn lessen chaos en ongemak zijn. Alleen hieruit kunnen ‘pareltjes’ ontstaan.”

Hoe zie jij Creatief Vermogen Utrecht?
Een mooi netwerk, maar het mag wel weer wat zichtbaarder worden wat mij betreft! Het is mij niet meer helemaal duidelijk hoe de verhoudingen nu liggen; wat is Cultuur en School Utrecht, wat doet Creatief Vermogen Utrecht? Ik vind de gedeelde visie op kunsteducatie fijn; ik gebruik de Diamantslijper en ‘de stralen van de diamant’ regelmatig als tool. Als creatieve aanbieders en scholen kunnen we elkaar veel bieden, dus de kennisdelingsbijeenkomsten juich ik toe. Ik ben CVU ook dankbaar, want zonder de financiën voor onze creatief partnerschappen, had ik nu niet kunnen werken zoals ik doe voor Vocal Statements!”

En de toekomst?
“Het gaat nu goed, dus ik ben eigenlijk heel tevreden. Natuurlijk wil ik mijn docentschap en kunstenaarschap verder ontwikkelen, waarbij ik dan altijd weer denk aan docent en kunstenaar Wolf Brinkman, die maximaal vakoverstijgend werkt met kunst. Kunst is alles, zegt hij, taal en rekenen is ook kunst! Het experiment en het risico staan altijd hoog in het vaandel bij hem. Met zijn durf is hij een voorbeeld voor mij.”

“En als ik toch nog wat te wensen mag hebben, dan zou ik ervoor willen zorgen dat de educatie en het zelf maken wat meer in balans zouden zijn. Het lesgeven vraagt snel veel aandacht merk ik de laatste tijd. Samen met jongeren maken wil ik sowieso blijven doen. Daarin bewonder ik mijn oud docent Pavel van Houten die dat zo mooi laat zien. In de presentatie van het werk van zijn kinderen en studenten, maakt hij gebruik van zijn eigen kunstenaarschap en esthetiek, waardoor hij het eindresultaat van de jongeren naar een hoger plan tilt. Educatie en kunst smelten op die manier maximaal samen.”

Maria Hendriks-Jacobs

Utrecht, december 2025